बझाङको दुर्गाथली गाउँपालिका–५ मा जन्मिएका कटकबहादुर जप्रेल शिक्षा, अनुसन्धान र राजनीतिलाई समानान्तर रूपमा अघि बढाउँदै आएका व्यक्तित्व हुन् । वि.सं. २०३७ वैशाख १८ गते जन्मिएका जप्रेलले आफ्नो शैक्षिक तथा बौद्धिक यात्रासँगै लामो समयदेखि राजनीतिक क्षेत्रमा पनि सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन् ।
दुर्गम पहाडी परिवेशबाट आफ्नो यात्रा सुरु गरेका जप्रेलले शिक्षा क्षेत्रमा निरन्तर अघि बढ्दै आफूलाई प्राज्ञिक क्षेत्रमा स्थापित गरेका छन् । विद्यार्थी जीवनदेखि नै अध्ययनप्रति रुचि राख्दै आएका उनले उच्च शिक्षा हासिल गर्नुका साथै लामो समय अध्यापन, अनुसन्धान र लेखनमा बिताएका छन् । त्यससँगै विद्यार्थी राजनीतिबाट सुरु भएको उनको राजनीतिक यात्रा विभिन्न जिम्मेवारी हुँदै नेपाली कांग्रेसको पार्टी संगठनसम्म पुगेको छ ।
दुर्गाथलीबाट सुरु भएको शैक्षिक यात्रा:
जप्रेलले दुर्गा माध्यमिक विद्यालयबाट आफ्नो औपचारिक शिक्षा प्रारम्भ गरे । विद्यालयको पहिलो एसएलसी ब्याच अर्थात् २०५३ सालमा एसएलसी उत्तीर्ण गर्ने पाँच जना विद्यार्थीमध्ये उनी उत्कृष्ट विद्यार्थीका रूपमा स्थापित भए । सीमित अवसर र स्रोतका बीच अध्ययन गर्दै विद्यालय तहबाटै आफूलाई अब्बल विद्यार्थीका रूपमा स्थापित गर्नु उनको शैक्षिक यात्राको महत्वपूर्ण सुरुवात थियो । एसएलसीपछि उनले उच्च शिक्षाको यात्रालाई निरन्तरता दिए । उनले बीए, बीएड, एमए र एमएडसम्मको अध्ययन पूरा गरे । शिक्षाशास्त्र तथा नेपाली विषयसँग जोडिएको उनको अध्ययनले पछि उनको व्यावसायिक र प्राज्ञिक यात्रालाई समेत दिशा दिएको देखिन्छ । उच्च शिक्षा हासिल गरेपछि उनी अध्यापन क्षेत्रमा प्रवेश गरे । शिक्षालाई रोजगारीको माध्यमका रूपमा नभई ज्ञान निर्माण र सामाजिक रूपान्तरणको आधारका रूपमा अघि बढाउँदै उनले लामो समय शिक्षण क्षेत्रमा योगदान पुर्याए ।
झण्डै १५ वर्ष प्राध्यापन:
धनगढी उपमहानगरपालिकामा रहेको कैलालीकै प्रतिष्ठित सुदूरपश्चिमाञ्चल क्याम्पसमा जप्रेलले झण्डै १५ वर्ष प्राध्यापन गरे । लामो समयसम्म क्याम्पसमा अध्यापन गर्दा उनले विद्यार्थीलाई विषयगत ज्ञान दिनुका साथै शैक्षिक तथा प्राज्ञिक वातावरण निर्माणमा पनि भूमिका निर्वाह गरे । अध्यापनकै क्रममा उनले विभागीय संयोजकको जिम्मेवारी सम्हाले । त्यसपछि क्याम्पस प्रमुखको जिम्मेवारीसम्म पुगे । अध्यापकबाट विभागीय नेतृत्व र त्यसपछि क्याम्पस प्रमुखको भूमिकासम्म पुग्नु उनको प्राज्ञिक यात्रामा प्राप्त संस्थागत जिम्मेवारीको महत्वपूर्ण पक्ष हो ।
क्याम्पसमा नेतृत्वदायी जिम्मेवारी निर्वाह गर्दा प्राप्त अनुभवले उनको प्रशासनिक तथा व्यवस्थापकीय क्षमतालाई समेत फराकिलो बनाएको छ । शिक्षण, व्यवस्थापन र संस्थागत नेतृत्वको अनुभव उनको समग्र व्यक्तित्वको महत्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ ।
अध्यापनसँगै अनुसन्धान र लेखन:
जप्रेलको परिचय अध्यापनमा मात्र सीमित छैन । उनी अनुसन्धान र लेखनमा पनि सक्रिय छन् । विभिन्न अनुसन्धानात्मक आलेख तथा पुस्तक प्रकाशनमार्फत उनले नेपाली भाषा, साहित्य तथा प्राज्ञिक क्षेत्रमा आफ्नो रुचि र योगदानलाई निरन्तरता दिएका छन् । अध्यापनका क्रममा विद्यार्थीलाई पढाउने र अनुसन्धान गर्ने कामलाई उनले सँगसँगै अघि बढाए । यही क्रममा उनको अध्ययन र अनुसन्धानको दायरा विस्तार हुँदै गयो । निरन्तर अध्ययन र अनुसन्धानकै परिणामस्वरूप उनले विद्यावारिधिसम्मको शैक्षिक यात्रा पूरा गरेका हुन् । उनको बौद्धिक यात्राको महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयअन्तर्गत मानविकी तथा सामाजिक शास्त्र सङ्कायको डिन कार्यालयद्वारा सञ्चालित नेपाली विषयको पाठ्यक्रममा आधारित ‘उत्तरवर्ती नेपाली कथामा अन्तर्विषयकता’ शीर्षकको शोधमार्फत विद्यावारिधिको उपाधि प्राप्त गरेको विषयलाई लिन सकिन्छ ।
विद्यावारिधिको अध्ययन शैक्षिक उपाधि प्राप्त गर्ने प्रक्रियामा सीमित नभई लामो अध्ययन, अनुसन्धान, तथ्य सङ्कलन, विश्लेषण र लेखनसँग जोडिएको हुन्छ । जप्रेलले पनि यही प्रक्रियाबाट आफ्नो प्राज्ञिक यात्रालाई अर्को उचाइमा पुर्याएका छन् ।
उनी साविक सैनपसेला गाविसबाट विद्यावारिधि उपाधि प्राप्त गर्ने पहिलो व्यक्ति भएको विवरणसमेत उल्लेख गरिन्छ । यसलाई उनको व्यक्तिगत उपलब्धिसँगै आफ्नो जन्मथलोबाट प्राज्ञिक क्षेत्रमा स्थापित हुने यात्राको महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा लिन सकिन्छ ।
विद्यार्थी जीवनमै सुरु भएको राजनीतिक यात्रा :
जप्रेलको राजनीतिक यात्रा भने विद्यार्थी जीवनमै सुरु भएको हो । वि.सं. २०५२ सालमा नेपाल विद्यार्थी संघको इकाइ अध्यक्षको जिम्मेवारी सम्हालेका उनी त्यसपछि नेपाल विद्यार्थी संघको जिल्ला कार्यसमितिमा समेत रहे । विद्यार्थी संगठनको नेतृत्वबाट सुरु भएको राजनीतिक यात्राले उनलाई संगठन, नेतृत्व र सामाजिक मुद्दासँग नजिक बनाउँदै लग्यो । विद्यार्थी जीवनमै राजनीतिक संगठनमा सक्रिय भएपछि उनले युवाको प्रतिनिधित्व, संगठन निर्माण र नेतृत्व विकासका विभिन्न अनुभव हासिल गरे । त्यसपछि उनी नेपाल तरुण दलको जिल्ला कार्यसमितिमा समेत सक्रिय भए। वि.सं. २०५५ देखि २०६२ सम्म नेपाल तरुण दल जिल्ला कार्यसमितिको सदस्यका रूपमा रहेर उनले संगठनात्मक गतिविधिमा सहभागिता जनाए । नेपाली कांग्रेसमा निरन्तर सक्रिय
जप्रेल वि.सं. २०५५ सालदेखि नेपाली कांग्रेसको सक्रिय सदस्यका रूपमा निरन्तर पार्टी राजनीतिमा जोडिँदै आएका छन् । विद्यार्थी राजनीतिबाट पार्टी राजनीतिमा प्रवेश गरेका उनले लामो समयदेखि नेपाली कांग्रेसको संगठनात्मक गतिविधिमा आफ्नो सहभागिता जनाउँदै आएका छन् ।
पार्टीभित्रको निरन्तर सक्रियताकै क्रममा उनी नेपाली कांग्रेस जिल्ला कार्यसमितिको सदस्य बने । वि.सं. २०७० मा जिल्ला कार्यसमितिको सदस्यको जिम्मेवारी सम्हालेका जप्रेलले पार्टी संगठनमा आफ्नो भूमिका निरन्तर कायम राखे । उनको राजनीतिक यात्रामा विद्यार्थी संगठन, तरुण दल हुँदै मूल पार्टी संगठनसम्मको अनुभव जोडिएको छ । यस अर्थमा उनको राजनीतिक पृष्ठभूमि विद्यार्थी राजनीतिबाट सुरु भएर क्रमशः पार्टी संगठनको विभिन्न तहमा अघि बढेको देखिन्छ ।
महाधिवेशन प्रतिनिधिसम्मको यात्रा:
पार्टीको महाधिवेशन प्रक्रियामा समेत जप्रेलको सहभागिता रहँदै आएको छ । उनी तेह्रौँ महाधिवेशनमा महाधिवेशन प्रतिनिधिका रूपमा निर्वाचित भएका थिए । महाधिवेशन प्रतिनिधिका रूपमा प्राप्त जिम्मेवारीले पार्टीको नीति, नेतृत्व चयन तथा संगठनात्मक प्रक्रियामा उनको सहभागितालाई थप संस्थागत बनाएको देखिन्छ । लामो समयदेखि पार्टीको सक्रिय सदस्यका रूपमा काम गर्दै आएका जप्रेलको राजनीतिक यात्रामा यो पनि एउटा महत्वपूर्ण चरण हो ।
शिक्षा र राजनीतिलाई सँगसँगै अघि बढाउँदै:
जप्रेलको यात्राको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको शिक्षा र राजनीतिलाई समानान्तर रूपमा अघि बढाउनु हो । सामान्यतया कुनै व्यक्ति एउटा क्षेत्रमा बढी केन्द्रित हुने अवस्था देखिए पनि जप्रेलको यात्रा शिक्षण, अनुसन्धान, लेखन र राजनीतिसँग जोडिएको छ । एकातिर उनले क्याम्पसमा लामो समय अध्यापन गरे, विभागीय संयोजक र क्याम्पस प्रमुखको जिम्मेवारी सम्हाले। अर्कोतिर विद्यार्थी जीवनदेखि सुरु भएको राजनीतिक सक्रियतालाई पनि निरन्तरता दिए । त्यसबीच अनुसन्धानात्मक लेखन र पुस्तक प्रकाशन हुँदै विद्यावारिधिको उपाधिसम्म पुगे । यसले उनको परिचयलाई केवल राजनीतिक कार्यकर्ता वा प्राध्यापकका रूपमा सीमित नराखी शिक्षा, अनुसन्धान र राजनीतिसँग जोडिएको बहुआयामिक व्यक्तित्वका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ ।
अध्ययनप्रतिको निरन्तरता:
जप्रेलको शैक्षिक यात्रामा एउटा महत्वपूर्ण विशेषता निरन्तर अध्ययन हो । विद्यालय तहमा उत्कृष्ट विद्यार्थीका रूपमा स्थापित भएदेखि उच्च शिक्षा, स्नातकोत्तर तह हुँदै विद्यावारिधिसम्म उनले अध्ययनलाई निरन्तरता दिए । बीए, बीएड, एमए र एमएडपछि पनि अध्ययनप्रतिको उनको रुचि रोकिएन । नेपाली विषयमा अनुसन्धान गर्दै ‘उत्तरवर्ती नेपाली कथामा अन्तर्विषयकता’ विषयमा विद्यावारिधि पूरा गर्नु उनको लामो शैक्षिक यात्राको परिणाम हो । यस यात्राले शिक्षा औपचारिक प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने माध्यम नभएर निरन्तर सिकाइ र अनुसन्धानको प्रक्रिया पनि हो भन्ने पक्षलाई उनको जीवनसँग जोडेर देखाएको छ ।
प्राज्ञिक अनुभवसँग जोडिएको राजनीतिक पृष्ठभूमि:
जप्रेलको राजनीतिक यात्रामा उनको प्राज्ञिक पृष्ठभूमि पनि महत्वपूर्ण पक्षका रूपमा देखिन्छ । विद्यार्थी राजनीतिबाट सुरु भएको उनको यात्रा पछि शिक्षण र अनुसन्धान क्षेत्रमा विस्तारित भयो । लामो समयसम्म क्याम्पसमा काम गर्दा उनले विद्यार्थी, शिक्षक तथा शैक्षिक संस्थासँग नजिक रहेर काम गर्ने अवसर पाए । यस क्रममा प्राप्त प्राज्ञिक तथा व्यवस्थापकीय अनुभवसँगै पार्टी संगठनमा रहेको लामो राजनीतिक अनुभव उनको समग्र परिचयको अर्को पाटो हो । उनको जीवनयात्रामा विद्यार्थी संगठनको नेतृत्वदेखि क्याम्पस नेतृत्वसम्म र पार्टी संगठनदेखि विद्यावारिधिसम्मका विभिन्न चरणहरू जोडिएका छन् ।
एउटा लामो यात्राको निरन्तरता:
कटकबहादुर जप्रेलको यात्रा हेर्दा दुर्गाथलीको स्थानीय परिवेशबाट सुरु भएको शैक्षिक यात्रा विद्यालयको पहिलो एसएलसी ब्याचका विद्यार्थी हुँदै उच्च शिक्षा, प्राध्यापन, विभागीय नेतृत्व, क्याम्पस प्रमुख, अनुसन्धानात्मक लेखन र अन्ततः विद्यावारिधिसम्म उनको शैक्षिक यात्रा विस्तार भएको छ । त्यसैगरी विद्यार्थी जीवनमा नेपाल विद्यार्थी संघको इकाइ अध्यक्षबाट सुरु भएको राजनीतिक यात्रा जिल्ला तह, तरुण दल र नेपाली कांग्रेसको जिल्ला संगठन हुँदै महाधिवेशन प्रतिनिधिसम्म पुगेको छ । शिक्षा, अनुसन्धान, अध्यापन, लेखन र राजनीतिलाई सँगसँगै अघि बढाएका जप्रेलको परिचयमा यी सबै पक्ष एकअर्कासँग जोडिएका छन् । विद्यार्थी जीवनदेखि सुरु भएको राजनीतिक सक्रियता र त्यससँगै अघि बढेको प्राज्ञिक यात्राले उनको सार्वजनिक जीवनलाई फरक आयाम दिएको देखिन्छ । दुर्गाथलीबाट सुरु भएको उनको यो यात्रा आज शिक्षा र अनुसन्धानको उच्चतम तह विद्यावारिधिसम्म पुगेको छ भने राजनीतिक क्षेत्रमा पनि लामो समयको संगठनात्मक अनुभव जोडिएको छ । यही शैक्षिक, प्राज्ञिक र राजनीतिक पृष्ठभूमि नै कटकबहादुर जप्रेलको सार्वजनिक परिचयको मुख्य आधार बनेको छ ।