नेपालको विकास बहसमा सुदूरपश्चिम प्रदेश लामो समयसम्म किनारामा पारियो । कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) मा यो क्षेत्रको योगदान निकै कम हुनु, गरिबीको रेखा मुनि धेरै नागरिक रहनु अनि सामान्य प्राविधिक शिक्षा र विशेषज्ञ स्वास्थ्य सेवाका लागि समेत काठमाडौँ वा छिमेकी भारतीय सहर लखनउ र खटीमा धाउनुपर्ने बाध्यता यहाँको नियति नै बनिसकेको थियो । तर, पछिल्लो समय अघि बढेका दुईवटा गौरवका आयोजनाहरू— कैलालीको गेटा स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालय (सहिद दशरथ चन्द स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालय) र सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयको आङ्गिक कलेजका रूपमा स्थापित डडेल्धुरा मेडिकल कलेज— ले यस क्षेत्रको स्वास्थ्य सेवा, चिकित्सा शिक्षा र सामाजिक-आर्थिक परिदृश्यमा ठूलो बदलाव ल्याउने आशा जगाएका छन् । यी दुई संस्थाहरू केवल इँटा र सिमेन्टका भौतिक संरचना मात्र होइनन्, यी त सुदूरपश्चिमको प्राज्ञिक र आर्थिक ब्युँझाइका बलिया संवाहक हुन् ।
त्रि-स्तरीय स्वास्थ्य सेवा र दुर्गमको भरोसा
भौगोलिक विकटताका कारण सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्लाहरूमा समयमै उपचार नपाएर बिरामीले बाटोमै ज्यान गुमाउनुपर्ने अवस्था आज पनि उत्तिकै दारुण छ । डडेल्धुरा र गेटा अस्पताल पूर्ण रूपमा चल्ने हो भने यो पीडादायी अवस्था सधैँका लागि बदलिनेछ । डडेल्धुरा मेडिकल कलेजले सुदूरपश्चिमका सातवटा पहाडी जिल्लाहरू (बैतडी, दार्चुला, बझाङ, बाजुरा, डोटी, अछाम र डडेल्धुरा) का लागि मुख्य प्रेषण अस्पताल (रेफरल हब) को रूपमा काम गर्नेछ । यस्तै, गेटाले तराईका कैलाली र कञ्चनपुरसहित समग्र प्रदेशकै विशिष्टीकृत उपचार केन्द्रको भूमिका निर्वाह गर्नेछ ।
जब मुटुरोग, क्यान्सर र स्नायुरोग जस्ता जटिल बिरामीको उपचार स्थानीय स्तरमै उपलब्ध हुन थाल्छ, तब उपचारकै लागि घरखेत बेच्नुपर्ने वा ऋणको दलदलमा फस्नुपर्ने बाध्यता हट्नेछ । बिरामीको व्यक्तिगत खर्चमा करिब ७० प्रतिशतसम्म कमी आउने अनुमान छ । यसका साथै सुदूरपश्चिमका राजमार्गहरूमा हुने दुर्घटना र ग्रामीण भेगका जटिल प्रसूति सेवाका लागि गुणस्तरीय आकस्मिक सेवा (ट्रमा केयर) प्रदान गर्दै यी दुई संस्था हजारौँका लागि ‘जीवनरक्षक’ साबित हुनेछन् ।
चिकित्सा शिक्षाको विकेन्द्रीकरण र प्रतिभा पलायनको रोक्का
नेपालबाट चिकित्सा शिक्षा पढ्नकै लागि बर्सेनि अर्बौँ रुपैयाँ र सयौँ क्षमतावान् युवाहरू विदेशिने वा काठमाडौँ केन्द्रित हुने गरेका छन् । यो बौद्धिक र आर्थिक पलायन रोक्ने एउटै उपाय मोफसलमा शैक्षिक केन्द्रहरू खोल्नु नै हो । गेटा र डडेल्धुराले पूर्ण क्षमतामा पठनपाठन सुरु गर्दा सुदूरपश्चिममै वार्षिक सयौँ नयाँ चिकित्सक, नर्स र जनस्वास्थ्य विज्ञहरू उत्पादन हुनेछन् । यसले ‘ब्रेन ड्रेन’ को अवस्थालाई ‘ब्रेन गेन’ मा बदल्नेछ ।
कर्णाली र अन्य दुर्गम क्षेत्रका चिकित्सा शिक्षण संस्थाहरूको अनुभवले के देखाउँछ भने, बाहिर स्थापित कलेजहरूले कडा प्राज्ञिक नियम र गुणस्तरीय प्रयोगात्मक अभ्यास प्रदान गर्न सक्छन् । यसले गर्दा नेपाल चिकित्सा परिषद्को परीक्षामा उच्च सफलता दर हासिल गर्ने जनशक्ति उत्पादन हुनेछन् । विभिन्न अध्ययनहरूका अनुसार जुन क्षेत्रमा मेडिकल कलेज हुन्छ, त्यहाँ उत्पादित जनशक्ति सोही क्षेत्रको ग्रामीण सेवामा बस्ने सम्भावना निकै बढी हुन्छ । यसले सुदूरपश्चिममा दशकौँदेखि देखिएको ‘डाक्टर अभाव’ को समस्यालाई सधैँका लागि हल गर्नेछ ।
रैथाने जनस्वास्थ्य चुनौती र अनुसन्धानको खडेरी
कुनै पनि क्षेत्रको स्वास्थ्य सुधारका लागि त्यहाँको भूगोल र समुदायमा आधारित अनुसन्धान आवश्यक हुन्छ । काठमाडौँको वातानुकूलित कोठामा बसेर गरिने अध्ययनले सुदूरपश्चिमको वास्तविक धरातल र जनस्वास्थ्यका रैथाने पीडालाई छुन सक्दैन । उदाहरणका लागि, सुदूरपश्चिमको थारु समुदायमा जनस्वास्थ्यको ठुलो चुनौतीका रूपमा रहेको सिकलसेल एनेमिया र थालासेमिया जस्ता आनुवंशिक रोगहरूको पहिचान, स्क्रिनिङ र विशिष्ट उपचार अनुसन्धानमा गेटा विश्वविद्यालयले नेतृत्वदायी भूमिका खेल्न सक्छ ।
यसैगरी सुदूरपश्चिमको अपी र साइपाल हिमालको काख जैविक विविधता र बहुमूल्य जडीबुटी (यार्सागुम्बा, पाँचऔँले, अमला आदि) ले सम्पन्न छ । डडेल्धुरा मेडिकल कलेजले यस्ता औषधीय बिरुवाहरूको प्रयोगशाला र क्लिनिकल परीक्षण गरी देशमै औषधि उद्योगको बलियो जग बसाल्न सक्छ, जसले चिकित्सा क्षेत्रलाई हाम्रो आफ्नै प्राकृतिक र परम्परागत ओषधोपचारसँग जोड्नेछ ।
आर्थिक चलायमान र विकासका बहुआयामिक असर
यी दुई ठुला परियोजनाहरूले सुदूरपश्चिमको अर्थतन्त्रमा एउटा नयाँ तरङ्ग ल्याउने क्षमता राख्छन् । प्राध्यापक, वरिष्ठ चिकित्सक, नर्सिङ स्टाफ र प्रयोगशाला प्राविधिक मात्र होइन, प्रशासनिक, सुरक्षा र सरसफाइका क्षेत्रमा हजारौँ स्थानीय नागरिकले प्रत्यक्ष रोजगारी पाउनेछन् । कलेज र विश्वविद्यालयको वरिपरि ठुलो संख्यामा होटल, रेस्टुरेन्ट, लजिङ, फार्मेसी, स्टेसनरी र यातायात व्यवसाय फस्टाउनेछ, जसले स्थानीय घरजग्गा र बजारलाई चलायमान बनाउने निश्चित छ ।
यसको अर्को सुन्दर पक्ष कृषि क्षेत्रको व्यावसायिकीकरण हो । अस्पताल, कलेज र होस्टेलहरूमा दैनिक हजारौँ मानिसका लागि आवश्यक पर्ने खाद्यान्न, दूध, तरकारी, मासु र फलफूलको माग धान्न स्थानीय कृषि क्षेत्र व्यावसायिक बन्नैपर्ने वातावरण बन्नेछ । यसले “खेतदेखि अस्पतालको भान्सासम्म” को रैथाने आपूर्ति शृङ्खलालाई बलियो बनाउनेछ । त्यस्तै, गेटा विश्वविद्यालय नेपाल-भारत सीमाबाट नजिक रहेकाले सीमावर्ती भारतीय सहरहरूका बिरामीलाई सुलभ र विश्वस्तरीय उपचार सेवा दिएर ‘स्वास्थ्य पर्यटन’ मार्फत विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने बलियो माध्यम बन्न सक्छ ।
सरकारको दायित्व र स्थानीय नागरिकको पहरेदारी
यी आयोजनाहरूलाई केवल ‘घोषणा’ र राजनीतिक भाषणमा सीमित हुन नदिन राज्यका विभिन्न संयन्त्रले स्पष्ट दायित्व निर्वाह गर्नुपर्छ । संघीय सरकारले ऐन र नियमावलीको निर्माण गरी कानुनी अड्चनहरू तत्काल सच्याउनुपर्छ । भौतिक संरचना मात्र पर्याप्त हुँदैनन्, शिक्षण अस्पतालका लागि आवश्यक पर्ने महँगा प्रविधि (एमआरआई
सिटी स्क्यान, क्याथ ल्याब) खरिदका लागि वार्षिक बजेटमा प्राथमिकता दिनुपर्छ । साथै, वरिष्ठ प्राध्यापक र विशेषज्ञ डाक्टरहरूलाई आकर्षित गर्न आकर्षक सेवा सुविधा र वृत्तिविकासको नीतिगत व्यवस्था हुनुपर्छ ।
प्रदेश सरकारले डडेल्धुरा र गेटा जोड्ने सडक पूर्वाधार, एम्बुलेन्स ट्र्याक र यातायात सञ्जाललाई सहज बनाउँदै विकट जिल्ला अस्पतालहरूलाई ‘स्याटेलाइट क्लिनिक’ का रूपमा विकास गर्न समन्वय गर्नुपर्छ । स्थानीय सरकारले अस्पतालबाट निस्कने फोहोरमैला व्यवस्थापन, खानेपानी आपूर्ति र सुरक्षाको नेतृत्व लिनुपर्छ भने स्थानीय कृषि सहकारीहरूसँग सम्झौता गराई होस्टेलहरूमा स्थानीय उत्पादन खपतको ग्यारेन्टी गर्नुपर्छ ।
कुनै पनि ठुलो परियोजनालाई दिगो र राजनीतिमुक्त बनाउन स्थानीय समुदायको अपनत्व सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हुन्छ । बाहिरबाट आउने चिकित्सक, प्राध्यापक र विद्यार्थीहरूलाई स्थानीय स्तरमा न्यानो आतिथ्यता र सम्मानजनक व्यवहार हुनुपर्छ । कोठाभाडा वा दैनिक उपभोग्य वस्तुमा कृत्रिम मूल्यवृद्धि गर्ने विकृतिलाई समाजले नै निरुत्साहित गर्नुपर्छ । यी संस्थालाई राजनीतिक दलका कार्यकर्ता भर्ती केन्द्र वा आन्दोलनको अखडा बन्नबाट स्थानीय नागरिक समाजले जोगाउनुपर्छ र यहाँ केवल योग्यता र क्षमताको कदर हुने वातावरण बन्नुपर्छ । देश-विदेशबाट आउने अनुसन्धानकर्ता र विद्यार्थीहरूलाई सुदूरपश्चिमको रैथाने कला, संस्कृति, देउडा र जीवनशैलीसँग परिचित गराएर सामाजिक सद्भाव बढाउन स्थानीयले भूमिका खेल्न सक्छन् ।
डडेल्धुरा मेडिकल कलेज र गेटा स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालय सुदूरपश्चिमको समग्र समृद्धिका नयाँ र शक्तिशाली इन्जिन हुन् । कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानले जुम्ला जस्तो विकट ठाउँमा चिकित्सा शिक्षा र सेवा पुर्याएर देशकै नमुना बन्न सक्छ भने सुदूरपश्चिममा स्थापित यी दुई संस्थाहरूको सहकार्यले अझ ठुलो चमत्कार गर्न सक्छन् । तसर्थ, राज्यले दृढ इच्छाशक्ति देखाउने, स्थानीयले अपनत्व लिने र राजनीतिक खिचातानीभन्दा माथि राखेर यिनलाई पूर्ण क्षमतामा सञ्चालन गर्ने हो भने सुदूरपश्चिमको गरिबी र अभावको पुरानो परिचय सधैँका लागि बदलिनेछ । अब प्रशासनिक अल्झो र कागजी गफमा अल्झिने होइन, द्रुत गतिमा काम गरेर देखाउने बेला आएको छ ।
(लेखक कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानका पूर्व रेक्टर तथा निमित्त उपकुलपति हुन् ।)